Εμείς και οι άλλοι Βαλκάνιοι

 H σχέση της Ελλάδας με τους Βαλκάνιους γείτονές της διανύει διαφορετικές διαδρομές μέσα στους αιώνες. Είναι διαδρομές που όταν αποκαλύπτονται, φωτίζουν τόσο την εκάστοτε γνώμη των ημετέρων για τους Βούλγαρους, τους Ρουμάνους, τους Σέρβους, τους Μαυροβούνιους και τους Αλβανούς, όσο και τις προσλήψεις των Ελλήνων για τον δικό τους ηγετικό ρόλο στην περιοχή.

Ενας Βρετανός καθηγητής μου είπε όταν ήμουν ακόμα φοιτητής κάτι που τότε με παραξένεψε: «Οι Eλληνες στα Βαλκάνια δεν αντιπροσωπεύουν μια ακόμα εθνότητα, αλλά μια πολιτιστική παράδοση που αφομοίωνε τους άλλους». Το χωνευτήρι βέβαια αυτό λειτούργησε ώσπου να βρεθεί αντιμέτωπο με τα τείχη των βαλκανικών εθνικισμών. Eπειτα η μεγάλη ελληνική γραμματεία με την εκπαιδευτική της ιστορία, περιήλθαν στην αποκλειστική φύλαξη και κατοχή των Νεοελλήνων. Θα μπορούσε άραγε να πραγματοποιηθεί η ελληνόφωνη βαλκανική ομοσπονδία που ευαγγελίστηκε ο Ρήγας ή η εθελοντική προσέλευση των «συνοίκων αδελφών» που οραματιζόταν ο Βλάχος λόγιος Δανιήλ από τη Μοσχόπολη όταν έλεγε: «Χαρείτε Βαλκάνιοι αδελφοί διότι θα γίνετε Eλληνες»;

Η πρωτότυπη έρευνα του μεγάλου Βούλγαρου ιστορικού (και πρέσβη στην Ελλάδα το 1977-82), Νικολάι Τόντορoφ, για τη βαλκανική συμμετοχή στην εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη το 1821, βασίστηκε σε αρχείο της Οδησσού με κατάλογο των επαναστατών μετά την οθωμανική καταστολή. Ο κατάλογος περιέχει περίπου 1.000 ονόματα, 503 Ελλήνων, 132 Βουλγάρων και τα άλλα ανήκουν σε Σέρβους, Μαυροβούνιους, Βλάχους, Μολδαβούς και Αλβανούς. Πολλοί από αυτούς έλαβαν ενεργό μέρος στην Ελληνική Επανάσταση και μερικοί παρέμειναν και σταδιοδρόμησαν στο ελληνικό κράτος, όπως ο Βάσος Μαυροβουνιώτης (πατέρας του κατοπινού στρατηγού, Τιμολέοντα Βάσου), ή ο Βούλγαρος Χατζή Χρήστος, στρατηγός στο ελληνικό ιππικό.

Το βιβλίο του Βασίλη Κ. Γούναρη «Τα Βαλκάνια των Ελλήνων - Από το Διαφωτισμό έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» (Επίκεντρο, 2007), έρχεται για να φωτίσει τις μετεπαναστατικές αντιλήψεις διανοουμένων και πολιτικών του ελληνικού κράτους για τη μελλοντική σχέση της Ελλάδας με τις όμορες χώρες των Βαλκανίων. Οι Ελληνες εκκινούν τη λειτουργία του νέου κράτους τους με την αίσθηση της υπεροχής που τους έδινε προεπαναστατικά η κυριότητα μιας οικουμενικής παράδοσης. Η ελληνομάθεια ήταν σίγουρα η οδός προς την κοινωνική ανέλιξη των Ορθοδόξων («κατακτητών» κατά τον Traian Stoianovich) Βαλκάνιων εμπόρων. Η γλωσσική μύηση οδηγούσε τότε στην ελληνοπρέπεια και τελικά στον εξελληνισμό.

Οι φωτισμένοι διαχειριστές της ελληνικής διοίκησης εξακολουθούσαν να πιστεύουν στη σύμπηξη ομοσπονδίας με τους Βούλγαρους και τους Σέρβους, πολλά χρόνια αφότου και στους δύο λαούς είχε αναπτυχθεί πια γηγενής εθνικισμός. Με τη Βουλγαρία η ρήξη θα επέλθει σταδιακά μετά τη διακοπή των σχέσεων της Εξαρχικής Εκκλησίας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Καθώς ο ανταγωνισμός για την κυριότητα της Μακεδονίας κλιμακωνόταν από θρησκευτικό - εκπαιδευτικό, σε ένοπλο αγώνα, η γνώμη του ελληνικού τύπου και των λογίων για τους Βουλγάρους κατρακυλούσε. Επαψαν να είναι γενναίοι, τίμιοι και εργατικοί και έγιναν το 1892 «ρυπαρό, ακάθαρτο και μιαρό έθνος».

Λίγο πριν από τον πόλεμο του 1897, η Ελλάδα κατέχεται από ένα φοβικό εθνικισμό που βλέπει στους περισσότερους Βαλκάνιους απειλές. Ο Γεώργιος Κρέμος, λόγιος Αραχωβίτης, συνέταξε την πράξη λήξεως της συνεργασίας των βαλκανικών λαών καθώς δεν έβλεπε πλέον κάποιο κοινό συμφέρον που να τους ενώνει.

Και όμως η μοιρασιά των οθωμανικών κτήσεων στην Ευρώπη δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη συνεργασία των διεκδικητών. Ωστόσο, η σχέση με τους Ρουμάνους προσέκρουε σε πολιτισμικό σφετερισμό των Βλάχων της ελληνικής επικράτειας, ενώ και οι Σέρβοι ακόμα αναζητούσαν βελτίωση των σχέσεων με τη Βουλγαρία, περισσότερο απ’ ό,τι τους ενδιέφερε η ελληνική φιλία.

Εμεινε το χαρτί της Αλβανίας ως τελευταία ελπίδα όσων ονειρεύονταν ομοσπονδίες, δυαδικές μοναρχίες και αδελφοποιήσεις. Παρά το γεγονός ότι ήδη από το 1878 και τη «Λίγκα της Πριζρένης» στο Κόσοβο, οι Αλβανοί είχαν αποκτήσει καθυστερημένα την εθνικιστική τους περπατησιά, οι οπαδοί του «ελληνοαλβανισμού» στην Ελλάδα έπλαθαν όνειρα συνεργασίας αναφωνώντας με ενθουσιασμό «μπέσσα για μπέσσα»! Δεν γνώριζαν βέβαια οι συντάκτες των προτάσεων προσέγγισης ότι το 1897 η Ιταλία και η Αυστρία συμφωνούσαν ήδη για την ίδρυση αλβανικού κράτους με σύνορα που θα αμφισβητούσαν την ελληνική επικράτεια.

Η τεράστια στροφή από τη βαλκανοφιλία του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, ώς την καχυποψία και το μίσος του τελευταίου τέταρτου, θα ανακοπεί προσωρινά όταν επιτέλους φτάνει η ώρα της μοιρασιάς των οθωμανικών εδαφών. Hδη από τα τέλη Φεβρουαρίου του 1910, ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε εμπιστευθεί στον ανταποκριτή των Times, Τζέιμς Μπάουτσερ, ότι θα τολμούσε τη συμμαχία με τους «εχθρούς» Βούλγαρους.

Ο Πρώτος Βαλκανικός Πόλεμος απέφερε μεγάλα κέρδη στους Βαλκάνιους εταίρους. Eκτοτε οι δρόμοι τους χωρίζουν, με μικρές διακοπές στα ενδιάμεσα μεγάλων περιόδων καχυποψίας, εχθρότητας ή ψυχρών σχέσεων.

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε: Καθημερινή

‹ Επιστροφή